شبکه جهانی فاطمه الزهراء

پاسخ به برخی از شبهات جنگ اعراب و ایران/ اسلام اجباری، کشتار وسیع ایرانیان، نابودی بخشی از تمدن ایران و حضور حسنین در فتح طبرستان

به گزارش شبکه جهانی فاطمه الزهرا(س)ـ دومین نشست از سلسله نشست های بررسی تأثیر فتح ایران بر روند شکل گیری تمدن اسلامی با ارائه دکتر «محمد باغستانی» مدیر گروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی در مدرسه علمیه جعفریه برگزار شد.

در ابتدای این جلسه دکتر باغستانی به سه شبهه اصلی مطرح شده پیرامون فتح ایران  اشاره کرد:

۱) ادعا بر این است که جنگ عامل مسلمان شدن ایرانیان شده و این جنگ گسترده موجب شده تا ایرانیان به اجبار به اسلام تن دهند.

۲)  شبهه دیگری که از شبهه اول ریشه می گیرد این است که در حمله اعراب مسلمان به ایران، کشتار زیادی از ایرانیان صورت گرفته است.

۳) بخش قابل توجهی از تمدن عظیم ایران، توسط اعراب مسلمان نابود شده است.

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی سپس به بررسی هر یک از این شبهات پرداخت:

شبهه اول: اسلام اجباری

هر پدیده ای که در این عالم پیدا می شود، نیازمند عاملی برای وجود و عاملی برای بقاء خود است. اولا اسلام با جنگ پدید نیامده است بلکه مبتنی بر رسالتی جهانی برای حضرت محمد صلی الله علیه و آله بوده است. پیش از ورود اعراب مسلمان به ایران، علاوه بر اسلام آوردن جناب سلمان، این ایرانیان یمن بودند که در زمان پیامبر اسلام به دین اسلام گرایش یافتند. از همین ایرانیان یمن بود که نخستین مدافعان برخاستند و با پیامبر دروغینی به نام اسود عنسی مبارزه کردند و اولین شهید ایرانی دفاع از اسلام نیز از میان ایشان تقدیم اسلام شد.

پس از ورود اسلام به ایران، هرگز از فشار نظامی برای الزام و اجبار مردم به تغییر آیین خود استفاده نشد. اگر ایرانیان به زور مسلمان شدند، چرا پس از اینکه در سرکوبی بنی امیه، مشارکت فعال داشتند، به آیین زرتشتی بازنگشتند؟ کسانی که مدعی اسلام اجباری ایرانیان هستند، باید شواهد زیادی ارائه کنند که ایرانیان قصد بازگشت به ایین زرتشت و حکومت ساسانی داشتند ولی عربهای مسلمان مانع شدند.

شبهه دوم: کشتار وسیع ایرانیان

دکتر باغستانی در ادامه به شبهه دوم اشاره کرده و گفت: براساس شبهه اول، این نتیجه گرفته شده که کشتارهای فراوانی از ایرانیان، توسط اعراب مسلمان صورت گرفته است. با مطالعه منابع و گزارش های تاریخی در می یابیم که مسلمانان قصد اجبار و فشار برای گسترش اسلام نداشتند. در همه جنگها مسلمانان در ابتدا سه پیشنهاد دعوت به پذیرش اسلام، پرداخت جزیه و یا در نهایت جنگ مطرح می شد. نکته مهم دیگر این است که آیا مسلمانان از اقتدار کافی برای تحمیل دین خود برخوردار بودند. براساس گزارش منابع تعداد سپاهیان مسلمان در حمله به ایران کمتر از ۵۰ هزار نفر و در برخی موارد ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده است. در مقابل جامعه ایران در آن دوره جمعیتی در حدود ۱۴۰ میلیون نفر داشته است. ارتش ساسانی یکی از دو ارتش بزرگ جهان محسوب می شده است. با این شرایط چگونه اعراب مسلمان توانسته اند تا اسلام را بر ایرانیان تحمیل کنند؟

وی افزود: پژوهشگری زرتشتی در کتابی با عنوان «ستیز و سازش» آورده که تا پایان سده اول در حدود ۱۰ درصد از جمعیت ایران، مسلمان شده اند. در پایان قرن دوم این میزان به حدود ۵۰ درصد افزایش می یابد و این افزایش تدریجی در قرن های سوم و چهارم ادامه می یابد. بنابراین گزارش اسلام تدریجی ما را از همه استدلال ها بی نیاز می کند.

عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی گفت: در مقابل افرادی که نسبت به فتح ایران اشکال می کنند، نمی خواهند به شرایط حکومت ساسانی در آن دوره توجه کنند. اگر مردم ایران طرفدار دولت ساسانی بودند، چرا یزدگرد باید شهر به شهر فرار کند و در نهایت توسط یک آسیابان ایرانی در مرو کشته شود؟ چگونه است که فره ایزدی و جنبه روحانی پادشاه ایران در میان ایرانیان افول کرده است؟

چرا ایرانی ها نمی خواستند از حکومت خود دفاع کنند؟ در حقیقت ایرانیان از حکومت ساسانی دلسرد شهد بودند. جنگ های طولانی بین ایران و روم، دریافت مالیات های سنگین و متعدد از طبقات پایین و فردوست جامعه و ظلم و ستم به آنان و قتل عام ۳۶ هزار زندانی بخشی از ظلم هایی است که ایرانیان با آن مواجه بودند.  از سویی دیگر در ۱۵۰ سال پایانی دولت ساسانی، آداب و رسوم دینی و دستورات آئین زرتشتی بسیار پر دامنه شده بود. دستوراتی که یک متدین زرتشتی باید انجام می داد بسیار بود  و با زندگی عمومی مردم، سازگاری نداشت. یکی از موارد سختی در آئین زرتشتی پرداخت کفاره بود. برای نمونه اگر کسی رودخانه را آلوده می کرد، باید چندین هفته مجانا برای آتشکده کار می کرد. یا بایستی از زنان در دوره عادت ماهیانه، دوری کرد. از سویی دیگر روحانیون زرتشتی جزء طبقه اشراف محسوب می شدند و با حکومت ساسانی ارتباط تنگاتنگی داشته و از ثروتهای حکومت استفاده می کردند. در چنین جامعه ای، فتوحات اسلامی، جامعه ایران را از ظلم ساسانی نجات داد. در مقابل در شریعت اسلامی قربانی (به غیر از نذر) تنها یک بار آن هم در صورت استطاعت برای انجام حج، بر مسلمان واجب می شود. خواندن نمازهای یومیه به جماعت مستحب است اما می توان فردی و در منزل خواند. از سویی دیگر اشتراک  آئین اسلام و زرتشت در برخی از اصول مانند اعتقاد به آخرت سبب شد تا پذیرش اسلام از سوی ایرانیان به آسانی صورت بگیرد.

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در ادامه به مواردی از همکاری ایرانیان با عرب های مسلمان اشاره کرد: اعراب ایرانی که در مرزهای ایران، عراق و عربستان مستقر بودند با عربهای مسلمان همکاری می کردند. علاوه بر مرزبانان، دهقانان (که استانداران آن زمان محسوب می شدند) نیز با فاتحان همکاری داشتند. از دیگر خدمات ایرانی ها می توان به موارد زیر اشاره کرد: خبرگیری از سپاهیان ایرانی و اطلاع رسانی به عربهای مسلمان؛ تعمیر راهها توسط ایرانیان برای عبور سپاهیان مسلمان؛ ضیافت و میهمانی  برای عربهای مسلمان؛ راهنمایی و شناسایی راهها؛ ایرانیانی که به زبان عربی مسلط بودند، به عنوان مترجم ایفای نقش می کردند. پیوستن به سپاه فاتح که در جنگ قادسیه جمعیتی بالغ بر  ۴ هزار نفر به سپاهیان مسلمان پیوستند.

شبهه سوم: نابودی بخش قابل توجهی از تمدن عظیم ایران

مدیر گروه هنر و  تمدن اسلامی در بخش پایانی سخنان خود به شبهه تخریب تمدن ایران توسط عربهای مسلمان پرداخته و گفت: نمی توان ادعا کرد که عربهای مسلمان در جریان فتح ایران، هیچ گونه خطایی نکردند. عمده گزارش هایی که مربوط به تخریب تمدن ایرانی می شود به روایات سیف بن عمر تمیمی بر می گردد که جعال بودن او ثابت شده است. از طرف دیگر طبری هم که روایات او را نقل کرده، در مقدمه کتاب خود آورده که هدف من جمع آوری روایات است و لذا درباره اسناد آن داوری نکرده است. از آنجایی که منابع مربوط به فتوحات در قرن دوم و پس از آن نگارش یافته اند، این احتمال وجود دارد که در برخی گزارش ها اغراق صورت گرفته باشد. شهید مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران آورده است که علم در ایران قبل از اسلام گسترده نبود. علم کالایی اشرافی محسوب می شد که آموختن آن فقط در اختیار طبقه اشراف قرار داشت و طبقات پایین جامعه از این حق محروم بودند. از سویی دیگر چیزی به نام مدرسه با آن معنایی که مدنظرماست، وجود نداشته است. بزرگترین موسسه علمی ایران، بیمارستان جندی شاپور بوده که این مرکز پس از ورود اسلام به ایران حفظ شده و دانشمندان آن نیز مورد احترام و توجه بودند. بسیاری از کتابهایی که به زبان پهلوی بود، از جمله خداینامه ها، به عربی ترجمه شد. علاوه بر این عربهای مسلمان با علم آموزی ایرانیان مخالفت نکردند. در قرن ششم هجری در یکی از روستاهای ماوراء النهر، پیرزنی با نخریسی و پولی که از این طریق بدست می آورد، دو پسرش را روانه تحصیل علم می کند.

* حضور حسنین علیهما السلام در فتح طبرستان

دکتر باغستانی درباره شبهه حضور حسنین علیهما السلام در فتح طبرستان گفت:

یکی از شبهات مطرح شده پیرامون فتح ایران، بحث حضور حسنین علیهما السلام و مشارکت آنان در فتح طبرستان است. این مطلب از جمله مواردی است که جریان های ملی گرا سعی می کنند، آن را در کنار کشتار ایرانیان توسط مسلمانان یاد می کنند تا حسنین علیهما السلام را همراه و موافق این کشتار قلمداد کنند. برای بررسی صحت این مطلب ابتدا باید به منابع تاریخی مراجعه کرد. در پژوهش های تاریخی بایستی کهنترین منابع که از لحاظ زمانی به واقعه مورد نظر نزدیک هستند مورد بررسی قرار بگیرند. چندین منبع تاریخی ماجرای حضور حسنین علیهما السلام را در فتح طبرستان آورده اند و بیان کردند که این دو امام در سال ۲۹ یا ۳۰  و ۳۱ هجری و در دوران خلافت عثمان، تحت فرماندهی سعید بن عاص در لشکر کشی به طبرستان حضور داشتند:

فتوح البلدان اثر  بلاذری(د. ۲۷۹ ق):

بلاذری در گزارش خود به سلسله سندی که این گزارش را از آن طریق روایت کرده اشاره نمی کند. علاوه بر آن صرفا به بحث حضور حسنین علیهما السلام اشاره کرده و چنین می گوید که «گفته شده حسنین هم در این لشکر حضور داشتند». بلاذری در این روایت با استفاده از فعل مجهول «یقال» به این حضور اشاره کرده اما جزئیات دیگری را نقل نکرده است.

تاریخ طبری (د. ۳۱۰):

طبری در گزارشی که از فتح طبرستان آوده و به حضور این دو امام اشاره دارد، اگر چه سلسله سند را نقل می کند امام این سلسله سند به علی بن مجاهد می رسد که این فرد در منابع حدیثی اهل سنت به کذب و دروغگویی معروف بوده است. بنابراین گزارش طبری اعتبار نداشته و مخدوش است. چندین سطر بعد وقتی طبری روایتی دیگر از فتح طبرستان می آورد نام حسنین علیهما السلام را ذکر نمی کند که این روایت با روایت قبلی تناقض دارد.

البلدان ابن فقیه (د. ۳۴۰).

از آنجایی که ابن فقیه اکثر مطالب کتاب خود را از بلاذری نقل کرده بدون اینکه نام او را ذکر کند، همان اشکالی که به بلاذری وارد است، به او هم وارد می شود.

تاریخ طبرستان ابن اسفندیار( قرن ۷):

وی نیز روایت خود را درباره فتح طبرستان بدون سلسله سند آورده است. بنا براین با توجه به فاصله زمانی بسیار میان مولف و زمان وقوع حادثه و عدم ذکر سند، اعتبار این گزارش نیست خدسه دار است.

در دروه معاصر زین العابدین رهنما در کتاب تاریخ زندگانی امام حسین علیه السلام به شرکت حسنین علیهما السلام در این فتح اشاره کرده اما می آورد که ایشان به دلیل رفتارهای خلاف و عهد شکنی که از سعید بن عاص دیدند، لشکر را ترک کرده و به مدینه بازگشتند و گزارش عهد شکنی سعید را به امیر المومنین علی علیه السلام داده  و ایشان نیز به عثمان اعتراض کرد.

با این حال این گزارش رهنما نیز سند تاریخی ندارد اما ملی گراها به آن ارجاع داده ولی فقط قسمت اول روایت را آورده اند که آن مربوط به عهد شکنی سعید بن عاص و کشتن نگهبانان قلعه است اما به اعتراض حسنین علیهما السلام نسبت به این جنایت نمی پردازند!!!

از نظر سیره عملی  امیر المومنین علی علیه السلام نیز مسلم است که ایشان در هیچ یک از فتوحات حضور نداشتند و خیلی بعید است که به حسنین اجازه داده باشند که در فتوحات شرکت کنند. چون در صورت حضور ایشان، خلفا می توانستند از این حضور در جهت کسب مشروعیت برای رفتار خود استفاده کنند. از سویی دیگر علی علیه السلام نسبت به حفظ جان حسنین علیهما السلام اهتمام داشتند که این مهم در جنگ صفین به وضوح قابل مشاهده بود. علاوه بر آن سعید بن عاص یکی از امویان است ومخالفت امام علی علیه السلام با آنها روشن و آشکار است و دلیلی نداد تا فرزندان خود را تحت فرماندهی او به طبرستان اعزام کند.

* تأثیر فتح ایران در شکل گیری تمدن اسلامی

فتح ایران از لحاظ مباحث تمدنی گامی رو به جلو برای پیدایش تمدن جهانی اسلام بود. شایان ذکر است که منظور از تمدن اسلامی، سازگاری مطلق همه چیز با متن اسلام نیست بلکه این سازگاری به طور نسبی بوده است.

پس از فتح ایران، قلمرو گسترده این امپراتوری نیز به حوزه مدیریت اعراب مسلمان افزوده شد. برای اداه قلمرو وسیع ایران، اگر چه حکومت ساسانی ازبین رفت اما نظام اداری آن کاملا بر جای خود محفوظ ماند و به همان سبک دوره ساسانیان اداره شد. این نظام اداری ایرانیان سطح مدیریت اسلامی را بالابرد.

زبان عربی در آغاز زبانی بومی بود که با نزول قرآن به زبان دین تبدیل شد. با گسترش اسلام و خصوصا در ایران، ایرانیان نو مسلمان می خواستند با قرآن آشنا شوند. حتی یکی از دلایلی که موجب جمع آوری قرآن شد، ترس ورود لحن های ایرانی به زبان عربی بود. البته قرآنی که توسط امیر المومنین علی علیه السلام جمع آوری شد در جای خود محفوظ و بسیار مورد احترام است.

بنابراین مسلمانان وقتی دریافتند که نمی توانند ایران را اداره کنند به دهقانان (استانداران) گفتند که اگر اسلام بیاورید یا جزیه بدهید بر سر مناصب حکومتی خود ابقا خواهید شد. از سویی دیگر نظام خراج ساسانی پذیرفته شد مگر مواردی که خلاف عدالت بود.

برخلاف شبهاتی که از کتابسوزی اعراب در ایران گفته می شود، میراث علمی ایران قبل از اسلام حفظ و به عربی ترجمه شد. بزرگترین میراث علمی ایران قبل از اسلام بیمارستان جندی شاپور بود که در دوره اسلامی نیز همچنان  فعال ودانشمندان و پزشکان آن مورد احترام بودند. آثار علمی که در این مرکز پدید آمده بود به عربی ترجمه شد.

از طرفی دیگر از آنجایی که در دوران حکومت ساسانی، علم انحصاری و در اختیار طبقه اشراف بود، ورود اسلام به ایران و تأکید آموزه های اسلامی بر علم آموزی، باعث شد تا طبقات مختلف مردم ایران به علم آموزی روی بیاورند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شبکه جهانی فاطمه الزهرا(س)

FREE
VIEW